کرم ساقه خوار برنج : chilo  supperessalis

تهیه و تنظیم :    لیلا حسنی « مهندس کشاورزی – زراعت و اصلاح نباتات »

و « کارشناس مدیریت حفظ نباتات مازندران »

مقدمه :

بر اساس آمار  FAOمیزان خسارت آفات در زراعت برنج 15% ، بیماریها 12% و علفهای هرز حدود 9% می باشد . که در کشور ما ایران میزان خسارت علفهای هرز به مراتب بیشتر از این مقدار        می باشد . متاسفانه حدود 20% از سموم آفتکش در زراعت برنج مصرف می گردد .

کرم ساقه خوار برنج : chilo  supperessalis

این آفت از مهمترین آفت زراعت برنج در شمال ایران به شمار می آید و در تمام نواحی برنجکاری استانهای مازندران و گیلان شیوع دارد .

     پروانه های ماده عموما به رنگ زرد و یا متمایل به قهوه ای می باشند . رنگ پروانه نر تقریبا خاکستری است . پروانه ماده تخمها را در دو ردیف پهلوی هم روی برگ و در امتداد رگبرگها قرار می دهد و روی تخمها توسط ماده قهوه ای رنگی پوشیده می شود . رنگ بدن لارو عموما" قهوه ای متمایل به خاکستری است .

   همانطوریکه از اسم آفت پیدا است کرم مزبور به ساقه برنج حمله می کند و بطور کلی علائم خسارت را در گیاه به دو صورت می توان مشاهده کرد : اگر گیاه جوان مورد حمله قرار گیرد ابتدا برگ میانی آن زرد شده و کم کم خشک می شود که در اصطلاح انگلیسی dead  heart می نامند . در صورتیکه حمله آفت مصادف با زمان خوشه کردن و گل دادن باشد دانه در خوشه تشکیل نشده و منجر به خشکی خوشه می گردد که اصطلاحا" white  head نامیده می شود . آلودگی در شروع تشکیل دانه باعث لاغری و شکنندگی دانه می گردد .

     مرحله اول خسارت را نسل اول آفت بوجود می آورد که با رشد ساقه های جانبی گیاه در مقابل آفت عکس العمل نشان داده و حتی المقدور از کاهش خسارت جلوگیری می شود .

     مرحله دوم خسارت گیاه ، تقریبا در پایان مرحله رویش است و امکان ترمیم خسارت از طریق رشد ساقه های جانبی دیگر وجود ندارد . و ساقه های آلوده در این مرحله در اثر وزش باد شکسته و باعث خراب شدن و از بین رفتن ساقه های سالم مجاور می گردد .

    با توجه به اینکه آفت کرم ساقه خوار برنج پلی فاژ است و علاوه بر برنج به ذرت و دیگر خانواده گندمیان می تواند حمله کند ولی تاکنون در ایران این آفت در فصل رویش فقط روی برنج مشاهده گردیده است . بسیاری از لاروهای آفت از این ساقه های خشک بطرف علفهای هرز سبز و آبدار و یا حاشیه مزرعه مهاجرت نموده و از آنها تغذیه می نمایند .

     کرم ساقه خوار برنج زمستان را در شمال ایران به صورت لارو کامل در داخل ساقه های خشک برنج و یا علفهای هرز اطراف مزرعه بسر می برد . اولین شفیره های حاصل از لاروهای زمستانی در دهه اردیبهشت ماه شکل می گیرد . شفیره بدون پیله بوده و در داخل ساقه های باقیمانده برنج از سال قبل و یا علفهای هرز اطراف مزرعه ، در کنار سوراخی که توسط لارو ایجاد شده است تشکیل می گردد . حداقل حرارت لازم برای شفیره شدن 10 درجه سانتی گراد می باشد . دوره زندگی شفیره ها با حرارت محیط رابطه معکوس دارد و در 15 تا 30 درجه سانتی گراد بین 16 تا 12 روز است . شفیره ها در حرارت بالای 35 درجه آسیب می بینند . فعالیت پروانه ها عموما در شب صورت می گیرد و در ساعت 9 شب به اوج خود می رسد . پروانه های نر و ماده معمولا 24 ساعت بعد از خروج جفتگیری می نمایند . پروانه های نسل زمستانه عموما" تخمها را در قسمت روئی و یا زیرین برگهای فوقانی می گذارند ، در صورتیکه پروانه های نسلهای بعد بیشتر تخمها را در برگهای پائینی و یا روی ساقه در نزدیکی برگ می گذارند . حداقل حرارت برای تفریخ تخم ها 12 – 10 درجه و حداکثر 35 درجه سانتی گراد می باشد . بهترین رطوبت نسبی 100 – 90 درصد و از رطوبت 70 درصد به پائین تخمها صدمه دیده و خروج لارو با اشکال صورت می گیرد . بعد از تفریخ تخمها ، لاروهای سن اول ابتدا از پارانشیم برگ تغذیه کرده و سپس با ایجاد سوراخی از محل غلاف برگ وارد ساقه می شوند و بتدریج لاروها ساقه آلوده را ترک نموده و در بین ساقه های اطراف پخش می شوند . لاروها پس از مدت 21 تا 37 روز که در داخل ساقه برنج تغذیه نمودند به شفیره بدون پیله و قهوه ای رنگ تبدیل شده و هفت روز بعد پروانه های نسل دوم ( بهاره ) از آنها خارج          می گردند . حداکثر پروانه های این نسل از اواخر تیر ماه تا اوایل مرداد ماه ظاهر می گردند . این آفت در شمال ایران 3 – 2 نسل در سال دارد . در مزارعی که زود نشاء شده اند آثار خسارت نسل اول بیشتر است . پروانه های نسل دوم آفت از اواسط تیرماه پدید می آیند و در اواخر تیر تا اوائل مرداد مه به حداکثر اوج خود می رسند . در این زمان بسیاری از انواع برنج در حال خوشه دادن بوده و برنجهای زودرس دارای خوشه اند و بسیاری از خسارت آفت مصون مانده اند . شدت بروز نسل دوم تا اواخر مرداد ماه ادامه دارد . و در صورتیکه نسل سوم آفت ایجاد شود مصادف با برداشت برنج خواهد بود و جز روی برنجهای خیلی دیررس از قبیل واریته آمل یک  خسارت قابل توجهی بوجود نخواهد آمد .

روشهای مبارزه :

الف – مبارزه زراعی پائیزه و زمستانه :

1-  درو محصول مزارع حتی المقدور پائین و نزدیک طوقه گیاه انجام تا هر چه ممکن  است لارو کمتری در مزرعه باقی بماند .

2-  خوشه های بریده شده را بمدت چند روز روی زمین در همان مزرعه نگهدارند تا خشک شود و سپس با خرمنکوبهائی که کلش ها را کاملا خرد می کند و به صورت کاه گندم در     می آورد خرمنکوبی نمایند تا هر چه لارو در داخل ساقه هاست له شده و از بین برود .

3-    کاه و کلش باقیمانده در مزرعه را با دقت کامل بسوزانند .

4-    پس از سوزاندن مزرعه را با تیلر در دو نوبت عمود بر هم شخم نمایند .

5-    زمین شخم زده را هر چه زودتر آب تخت نمایند .

6-    علفهای هرز کنار و حاشیه مزرعه که پناهگاه لاروها در زمستان می باشند کنده و بسوزانند .

7-  از خزانه های برنج همه روزه بازرسی کرده تا چنانچه پروانه ها تخمریزی کرده باشند برگهای آلوده چیده و از بین ببرند .

8-    از انتقال نشاهائیکه آلوده و یا مظنون به آفت  به زمین اصلی خودداری شود .

9-  حتی المقدور از ارقام زودرس جهت کشت استفاده شود و چنانچه ممکن است خزانه ها را با نایلون محفوظ کنند تا نشاءها زودتر برای کشت آماده گردد .

10-در بهار و موقع خروج پروانه ها باید مزرعه دارای تله نوری باشد .

ب – مبارزه شیمیائی :

جهت بکارگیری از سموم حشره کش بهتر است ضمن آگاهی کامل از تاریخ ظهور حشرات ،      تله های فرمونی یا نوری در محلهای معینی نصب گردد و از سموم شیمیائی زیر استفاده گردد : 

1-    آفوناک + لیندین 10 درصد ( گرانول ) 35کیلوگرم در هکتار در دو نوبت « نسل اول و دوم »

2-    دورسبان 8 درصد ( گرانول ) 15 کیلوگرم در هکتار در دو نوبت « نسل اول و دوم »

3-    دیازینون 10 درصد ( گرانول ) 15 کیلوگرم در هکتار در دو نوبت اول و 20 کیلوگرم در هکتار در نوبت دوم .

4-    سومی تیون پودر سه درصد 30 کیلوگرم در هکتار در دو نوبت ( نسل اول و دوم )

 عوارض نامطلوب رويكرد كاهش مصرف گرانولها در مزارع شالي:

1.     اثرات سوء بر جمعيت حشرات مفيد و بند پايان.

2.     بالا رفتن جمعيت آفات برگخوار برنج (نارنگا) و پروانه تك نقطه اي به دليل كاهش اثرات مثبت كنترل طبيعي.

3.     به هم خوردن تعادل نسبي ايجاد شده در جمعيت آفت كرم ساقه خوار

ج – مبارزه بیولوژیک :

دو گونه زنبور از خانواده Ichneumonidae که پارازیت شفیره در نسل زمستانه آفت بوده و یک نوع زنبور پلی فاژ Apanteles  sp. پارازیت لارو سه گونه زنبور پارازیت تخم از خانواده Trichogrammatidae به اسامی Trichogramma rhenana ، Trichogramm pintoi ، Trichogramma   maidis   و همچنین یک نوع سوسک شکاری از خانواده Staphylinidae   که از تخم ساقه خوار برنج تغذیه می نماید و یک سن شکاری به نام  Andrallus   spinidens  که        پوره های آن لارو پروانه ساقه خوار برنج را طعمه خود قرار می دهند و بالاخره قارچ      Beauveria  brassiana  که روی لارو و احتمالا شفیره آفت موثر است .

در زیر نمودار روند مبارزه زراعی ، شیمیائی و بیولوژیک را طی سالهای مختلف بررسی کرده ایم .

کرم برگخوار سبز برنج : Naranga  aenescens

که اصطلاحا" نارنگا هم می خوانند اولین بار در مازندران دیده شد . پروانه های ماده به رنگ زرد روشن همراه با لکه های تیره رنگ در ابتدا و انتهای بال جلوئی قرار دارند . وقتی بالهای پروانه جمع باشند این لکه ها کنار هم قرار گرفته و دو خط منکسر موازی به شکل عدد هشت را برروی بال بوجود می آورند . پروانه های نر به رنگ قهوه ای مایل به قرمز می باشد . بر روی بالهای جلوئی نرها سه خط منکسر و موازی به شکل عدد هشت دیده می شود . رنگ عمومی بدن لارو سبز علفی و سر آن سبز مایل به زرد است . لاروها در هنگام راه رفتن حرکات موجی دارند که اصطلاحا" semilooper می نامند . شفیره های زمستانگذران به رنگ قهوه ای سوخته می باشند . لاروهای این شب پره پس از خروج از تخم ابتدا از پارانشیم بین رگبرگهای بوته های برنج تغذیه نموده و سپس کناره های برگ را خورده و به صورت کنگره ای بیرون آورده و نهایتا" تنها رگبرگ وسط را باقی   می گذارد . این آفت زمستان را به صورت شفیره در غلاف و بقایای بوته برنج و یا روی خاک مزرعه می گذراند . حشرات کامل آفت در اوائل اردیبهشت ماه ظاهر شده و پروانه ماده یک روز پس از خروج شفیره قادر به تخمریزی بوده و تخمهای خود را بر روی برگ و ندرتا" زیر برگ در دو ردیف موازی قرار می دهد . دوره شفیرگی در اردیبهشت 6 روز و در تیر ماه 4 روز می باشد . تغذیه لاروها هنگام شب و ساعات خنک روز صورت می گیرد و تراکم آنها در زیر درختها و نقاط سایه دار مزرعه بیشتر است . به طور کلی دوره تکامل یک نسل این آفت حدود 30 روز است و اکثرا دارای 3 نسل و به ندت 4 نسل دارند .

روشهای مبارزه :

·   مبارزه بیولوژیک : پارازیت تخم به نام Trichogramma  rhenana و یک زنبور پارازیت شفیره از خانواده Ichneumonidae می توان استفاده کرد که فعالیت پارازیت شفیره بسیار جالب توجه است .

·   مبارزه شیمیائی : استفاده از سموم فسفره « مخلوط امولسیون فنیتریتیون و مالاتیون به نسبت 5/1 لیتر در هکتار و سمپاشی با حجم کم روی آفت موثر است .